.

Dit kom van ver af: mitologiese voetspore deur die Bybel

Deur Dr. Ben Barnard op 1 Maart 2013

.

Soos aangebied by die Nuwe Hervorming Netwerk byeenkoms, Midrand.

Definisie van mitologie

Mites is per definisie verhale wat vertel is om te verduidelik hoe die wêreld werk en hoe belangrike historiese gebeure verstaan moet word. Bo-aardse wesens of gode is gewoonlik ingespan om by die verklarings uit te kom. Uit die aard van die saak is geskiedenis, geheue en verbeelding vrylik na smaak in die mengsel saamgevoeg om 'n genoeglike, aanvaarbare storie tot stand te bring.

Hoe geloofwaardig is hierdie verhale? Kom ons sê sommer uit die staanspoor vir mekaar 'n paar dinge oor mites:

Mitologie is stories en moet dus nie letterlik gelees word nie. Weliswaar is dit verhale met 'n betekenisvolle boodskap, maar waar boodskap en verpakking verwar word, kan die resultaat die leser lelik laat kleitrap. Ons het te doen met verhale wat uit die staanspoor nooit bedoel was om letterlike verklarings vir die werklikheid aan te bied nie, maar eerder om die verteller(s) se verwondering oor 'n wêreld wat buite hulle bereik lê, te verwoord en om die een of ander vorm van kontak met hierdie misterie te bewerkstellig.

Mitologie is dus 'n manier om oor ander-wêreldse konsepte te praat in terme van hierdie-wêreldse begrippe. Freud het 'n mite gedefinieer as 'n verhaal wat die waarheid in simboliese vorm vertel. Dit druk eksistensiële of godsdienstige waarhede uit wat dikwels nie verifieerbaar is nie, maar dit doen nie afbreek aan die waarheidskarakter daarvan nie.

Derdens is mites nie staties nie, maar deurloop 'n ontwikkelingsgang. Soos mites van geslag na geslag en selfs van een volk na 'n ander oorgedra is, het hulle gedurig verander om by nuwe omstandighede aan te pas.

Verband tussen godsdiens en mitologie?

Dit behoort reeds duidelik te wees: as 'n mens oor God praat, probeer jy in menslike taal gestalte gee aan 'n saak wat nie onder woorde gebring kan word nie. Al moontlikheid wat dan oop is, is om God te probeer beskryf aan die hand van dinge wat wel aan ons bekend is. Ons kan dus hoogstens sê: God is iets soos 'n hemelse Vader, 'n goeie Herder, die Brood van die lewe (m.a.w. 'n beskermheer en versorger), die Lig van ons lewe, ensovoorts. Dit bly egter beperkte begrippe wat God nooit kan vasvat nie. En belangrik: dit is steeds net simboliese/metaforiese maniere om oor God te praat. God kan tog nie letterlik 'n skaapwagter of 'n pa of 'n stuk brood wees nie! Ons kan sê: die mens beskik net oor (selfgeskepte) prentjies van God en die meeste hiervan is uiters gebrekkig (bv, Moses sien God net in die verbygaan, van agter af).

Meestal het ons natuurlik geen probleem hiermee nie. As ons lees hoe die gode heerlik baljaar het onder die aardse meisies, dan glimlag ons daaroor (net soos ons glimlag oor die kronieke van vader Zeus se vryery met aardse meisies wat lees soos die statistieke van 'n konynboerdery)! Maar ons oordeel nie te streng nie, want ons besef dat dit alles maar net verhaaltjies was waarin die primitiewe geloof en kennis van daardie tyd se mense tot uitdrukking gekom het.

Dis alles goed en wel, solank ons oor ander se godsdiens praat. Maar sodra ons eie geloof op die spel kom, dan is daar geen plek vir mitologie of simboliese taal nie: dan is ons skielik met die aller waarheid besig. Al Zeus se kinders by aardse maagde neem ons met 'n knippie sout, maar vir Christene is Maria se goddelike bevrugting is 'n ononderhandelbare werklikheid. Zeus alleen het talle godseuns verwek, maar Jesus is die eniggebore Seun van God ... En terloops, hoe het hierdie bevrugtiging plaasgevind? Met Zeus was daar geen twyfel nie! Maar in die vroeë kerk was daar idees soos: deur Maria se oor – daar kon tog niks seksueels gebeur het nie!

Gevolgtrekking

Hiermee sit ons viervoet midde-in ons tema: hoeveel mitologie skuil daar dalk in ons eie Christelike godsdiens? En – ons is huiwerig om te vra – sit ons vandag met heidense verhale aan die wortel van ons godsdiens weens die kruisbestuiwing wat langs die pad tussen verskillende mitologieë plaasgevind het? Dit is hierdie hipotese wat ek toets in nuwe boek oor mitologie in ons godsdiens (Dit kom van ver af: Mitologiese voetspore in die Bybel, 2013).

Skeppingsmites

Ons almal ken die skeppingsverhale wat vroeg in Bybel opgeteken staan. Ons weet ook dat dit verhale is wat redelik laat in die geskiedenis ontstaan het, tydens die Joodse ballingskap. Teen hierdie tyd was byvoorbeeld die Egiptiese en Babiloniese skeppingsverhale lank al ou nuus. Al hierdie stories vertel van die oer-chaos wat getem moes word, meestal in die vorm van 'n monster wat verslaan moes word. Die Babiloniese held Marduk moes byvoorbeeld vir Tiamet, die oermonster verslaan. Psalm 83 eggo hierdie sentiment as ons lees hoe Jahwe met die Leviatan klaarspeel.

En hoe het die mens ontstaan?

In die Chinese skeppingsverhaal het Yu-ti die mens uit klei geskep. Die Griekse god Prometeus het later dieselfde gedoen en die Egiptenare het geglo dat God die groot Pottebakker is wat die mens uit die klei van die Nyl gevorm het. Die God van Genesis wat die mens uit stof van die aarde vorm, is dus allermins oorspronklik.

Maar waar die God van Genesis deur sy Woord skep, plaas dit Hom nie in 'n ander kategorie as al die ander gode nie? Ongelukkig is ook hierdie eienskap nie oorspronklik nie. Volgens een Egiptiese skeppingsverhaal wat dateer uit ongeveer 4000 vC het die gode uit die mond van die Groot Skeppergod voortgekom. In 'n ander weergawe word vertel dat Hy hulle geskep het deur sy stem of woord. Die gode het op hulle beurt die res van die skepping tot stand gebring. 'n Tweede Egiptiese skeppingsverhaal vertel dat die god Atum gemasturbeer het en in een ontploffende ejakulasie het die aarde, die planete en die sterre tot stand gekom ('n pre-wetenskaplike definisie van die Big Bang teorie?)!

Alle volke van die wêreld het hulle eie skeppingsverhale vertel. Al die verhale – die Bybelse skeppingsverhaal inkluis – teoretiseer oor hoe die skepping plaasgevind het. Geen een kan 'n ooggetuieverslag wees nie: hoe weet die Bybelse outeurs wat gebeur het?

Dit plaas alle skeppingsverhale op dieselfde vlak. Maar die Joodse en Christelike godsdiens het hulle stories as die aller waarheid aangebied.

"Kernwaarhede" van die Joods-Christelike skeppingsverhale – Aannames in die spervuur

By die lees van die Bybelse skeppingsverhale, duik die vrae op:

Erich Fromm se sterwenswoorde aan sy vriend Robert Fox is betekenisvol:
"Why is it, Bob, that the human race prefers necrophilia to biophilia? Why do we prefer love of death to love of life?"

Overgesetsynde – hoe het dit gebeur dat ons godsdiens so skuldbelaai en lewensku geword het? Sonde het ontaard in 'n blywende toestand ('n seksueel oordraagbare siekte!) in plaas van 'n keuse wat ons uitoefen. Die mens is 'n slagoffer van oorerwing gemaak en al wat vir 'n gelowige oorbly, is 'n lewe van ly en bely. Miskien kan die Christene by die heidene leer wat die lewe werklik behels. Wanneer die Babiloniese held Gilgamesh die boodskap ontvang dat onsterflikheid die mens nie beskore is nie, is daar darem dié troos:

"Eet tot jy versadig is, / wees dag en nag vrolik, maak van elke dag 'n vreugdevolle feesdag, / dans en speel, dag en nag! / Klee jouself kwistig, was jou hare en bad jou liggaam. / Gee ag aan die kind wat jou hand vasgryp, / geniet die lewe met die vrou wat jy liefhet. / Want dit is die kwota wat aan die mens toebedeel is."

Dit is nie heidense raad nie, want wat ons hier lees, staan woordeliks in Prediker. Jesus het self gesê: "Ek het gekom sodat julle die lewe kan hê, en dit in oorvloed." Selfs Christene mag die lewe geniet! Waarom dan die gedurige getob oor sonde en die permanente verbod op genot? Ook dat ons gedurig in 'n staat van oorlog moet verkeer teen ons sondige natuur en allerlei bose geeste in die lug?

Matthew Fox, nog 'n man wat anders durf dink (sien sy boek Original Blessing), beskou die oersonde eerder as 'n oer-seën! En hy was nie enigste wat in hierdie terme gedink het nie: Girandoun interpreteer die "Uitskop uit die tuin" as 'n geleentheid tot groei (Jung).

Posisie van die vrou

Op 'n tyd in die geskiedenis was 'n matriargale godsdiens aan die orde van die dag. Uit die godinmoeder se vrugbare skoot – en nie uit die mond van die Vader nie – het alles voortgekom wat bestaan.

Maar mitologiese simbole verander soos die samelewing verander. Die Bybel is geskryf in 'n patriargale tydvak. Die profete van Israel is almal manlik en onder hulle pen word die rol van die vrou drasties afgeskaal. Selfs die slang, wat in ou kulture 'n simbool van wysheid was, word nou die booswig. En die vrou die oorsaak van die sondeval...

As ons in die Ou Testament lees van die profete se verbete geveg teen afgodediens, dan word daar eintlik verwys na die profete se nimmereindigende stryd teen die moederkultusse. Godsdiens verkeer in 'n oorgangsfase, van matriargaal na patriargaal, en die profete beding slegs vir 'n patriargale God. En hulle doen dit deur die vorige simbole te demoniseer (ons sien ooreenkomste in die wegdoen met apartheidsimbole en plaasvervangende naamveranderings).

Die siening van die vrou is en was dus tyd en maatskappygebonde! Hou hierdie opvattings hoegenaamd water in 'n moderne samelewing? Gaan die Bybel die toets van die Suid-Afrikaanse grondwet slaag?

Mites van oorsprong

(Hiermee bedoel ons mites wat handel oor die oorsprong van volke asook godsdienste.)

Joseph Campbell vat dit kernagtig saam:
"The world is full of origin myths, and all are actually false. On the surface they may appear to have been composed as conscientious history. In depth they reveal themselves to have been conceived as myths: poetic readings of the mystery of life from a certain interested point of view. But to read a poem as a chronicle of fact is – to say the least – to miss the point."

Hierdie soort mites is sekerlik toepaslik op die Joodse verhale van Abraham en die aartsvaders, die verslawing in Egipte ... en die eksodus is alles mites wat ten doel het om die oorsprong van die volk Israel te verklaar én dit natuurlik so rooskleurig moontlik voor te stel.

In die ontstaan van die Christelike geloof was dieselfde beginsel opnuut werksaam. Maar ons loop ons storie vooruit...

Soos Abraham versoek is om sy seun te offer as toets vir sy geloof in God, lees ons in die Griekse mitologie hoe die gode deur die orakel van Delphi aan 'n koning die opdrag gee om sy seuns Phrixos en Helle, te offer aan die gode as bewys van sy gehoorsaamheid. Hierdie keer is daar ook 'n dreigement by: bring jou kinders op die altaar om die lewe, of anders sal jou oeste misluk! Die verhaal is dus op 'n ou fertiliteitsritueel gebaseer. Onder die druk van sosiale verantwoordelikheid teenoor die volk (en ook hulle oeste kom hier in die gedrang), aanvaar die koning sy opdrag. Bewoë neem hy die mes in sy hand, en ja, natuurlik verskyn daar 'n ram uit die hemel wat die twee broers op sy rug laai en met hulle terugkoers hemel toe – net soos Elia in sy vuurkoets. Ook in die verhaal van Abraham is sy fertiliteit 'n deurlopende tema.

'n Opvatting wat op hoë mitologiese pilare rus, is die idee dat die Jode die uitverkore volk van God is. As ons na fotobeelde van die Holocaust kyk, is dít hoe 'n uitverkore volk daar uitsien?

As die gode toornig word, dan wis hulle die mensdom uit in 'n vloed, soos in Noag se verhaal.

Maar Noag en sy gesin was nie die eerste vloedslagoffers nie!

In 'n Hindoe vloedverhaal word vertel dat die nageslag van Adamis en Hevas (Adam en Eva!) so verdorwe geraak het, dat Brahma besluit het om hulle te straf. Vishnu het egter vir Vaivasvata gebied om 'n skip te bou wat groot genoeg is vir hom en sy familie, asook twee verteenwoordigers van elke dierespesie en saad van elke plant op aarde. Kort daarna het die reëns gekom: vir veertig dae en veertig nagte het die reën op die aarde neergestort totdat alles op die aarde omgekom het. Hierdie Noag het ook drie seuns gehad.

'n Dergelike drama speel hom af in die Assiro-Babiloniese mitologie. Die mens is maar steeds in die sop: hulle maak te veel geraas en die gode besluit om hulle uit te wis in 'n groot vloed. Die god Ea gryp egter in en besluit om die mens te waarsku. Hy dra sy boodskap oor aan Uta-Napishtim. Hy gee hom opdrag om 'n groot skip te bou en om die saad van alle lewe op aarde in sy ark in te neem. Gehoorsaam aan sy opdrag, vergaar Uta-Napishtim al die diere asook sy eie gesin aan boord. Soos Ea voorspel het, begin dit reën: ses dae en ses nagte sonder ophou. Op die sewende dag het die weer opgeklaar (die skeppingsiklus is sewe dae; die vernietiging daarvan neem ewe lank). Sewe, soos in 'n trapgedig.

Die skip het tot ruste gekom op die piek van berg Nisir. Eers het Uta-Napishtim 'n duif uit die skip uitgestuur, opgevolg deur 'n swaeltjie, maar nie een van die twee kon land vind nie. Oplaas stuur hy 'n kraai uit en dié het nie teruggekeer nie. Toe weet hy dat die aarde droog genoeg is. Hy en sy gesin het die skip verlaat en 'n dankoffer aan die gode gebring.

Na die hele drama is die godin Ishtar so geraak deur al die vernietiging wat die gode aangerig het, dat sy haar halssnoer van haar nek afgehaal en dit aan die hemel opgehang het (die reënboog).

Vloedverhale kom wyd verspreid voor, maar die argeologie bevestig nie 'n wêreldwye vloed nie. Vloedverhale kom voor in lande wat aan die see geleë is of wat riviere het wat gereeld hulle walle oorstroom. So gesien, is die vloedverhale 'n uitdrukking van die mens se vrees dat hy nie sy omgewing kan beheer nie. Die mites vertel moontlik van die deurbreek by Gibraltar van die Atlantiese oseaan na die Middellandse see met 'n heel waarskynlike tsoenami tot gevolg.

Neem ons die psigologie in ag van die feit dat skeppings- en vloedverhale dikwels as 'n pakket aangebied word, kan ons die verbeelding nog vryer teuels gee. Dan kan mens die parallelle van skepping en vloed met die ontstaan en geboorte van die menslike fetus beskou as die simboliek wat in die mitologie ingespan is om die ontstaan van die mensdom en volkere te verduidelik! As 'n mens in ag neem dat die mens na konsepsie (skepping) vir nege maande in water ronddryf voordat hy met 'n "vloed" (breek van die vrugwater) gebore word, is hierdie beskouing dalk nie vergesog nie.

Op 'n drafstappie deur die Ou Testament

God is ons hemelse Vader.

God onderneem 'n aandwandeling in die Paradys saam met sy skepsels.

Eva word uit Adam se rib geskep.

Die Paradys is die oorspronklike ideale toestand waar daar geen skeiding tussen God en mens bestaan nie.

In die tuin van Eden is daar vier riviere en die boom van die lewe.

Die mens word geskep na die beeld van God. Die skeppingsmedium is stof.

Na die sondeval ontdek die mens dat hy naak is en maak klere van velle.

Die sonde kom deur die vrou in die wêreld.

God plaas 'n verbod op die eet van die vrugte van die boom van die lewe.

Moederbelofte: die saad van die vrou sal die slang se kop vermorsel.

Na die vloed vergryp Noag homself aan die vrug van die druif en lê naak in sy tent. Dit lei tot die vervloeking van Gam.

Die toring van Babel word gesien as sonde teen God.

God gebruik 10 plae om die Egiptiese farao se opinie te swaai.

God in beheer van die natuur – water uit 'n rots en klief die Skelfsee. Verslaan die Leviatan.

Kanaän is die land van melk en heuning. Josua stuur 12 verspieders om die land te verken.

God se naam is Elohim, die meervoud van El.

Uit respek mag God se naam nie uitgespreek word nie.

Die wet van Moses beklemtoon liefde vir God en jou naaste.

Moses moet sy arms in die lug hou om die oorwinning oor die Amalekiete te verseker. Hy word bygestaan deur Hur en Aäron.

Bileam se pratende donkie.

Batseba bind vir Simson met sewe toue vas.

Dawid verslaan die reus Goliat en kap sy kop af.

Dawid tem Saul se buie met sy harpspel.

Dawid en Jonatan.

Dawid die oorwinnaarsheld.

Die Nuwe Testament

Ons het die Ou Testament onder die loep geneem. Maar die Nuwe Testament is tog sekerlik vry van mitologiese invloede? Die Bybel verklaar self in 2 Petrus 1:16:
"Toe ons julle die krag van ons Here Jesus Christus en sy wederkoms bekend gemaak het, het ons ons nie op versinsels of legendes verlaat nie. Nee, met ons eie oë het ons sy majesteit gesien."

Geboorteverhale

Terwyl die Christendom getooi is met vele kunswerke van Moeder en Kind, is die Egiptiese erfenis ryk aan kunswerke van Isis met haar suigling Horus, seun van Osiris.

Vergelyking van die geboorte van Jesus met die Egiptiese mitologie:

Die ooreenkomste eindig egter nie by die geboorteverhale nie –

Ander konsepte wat nie uniek Christelik is nie: wyse manne wat hulde bring, die verskyning van 'n ster, maagdelike konsepsie, stemme/hemelkore wat die geboorte aankondig, verhale oor kinderslagting wat 'n vlugmotief noodsaak, ensovoorts, kom by die geboortes van alle groot godsdiensleiers voor.

Die volgende konsepte is ook nie uniek Christelik nie:

*Opmerking: Daar is geen wonderwerke nodig om verwondering te ontlok nie! Ons kan in vervoering raak oor die boodskap en lewe van Jesus sonder om ons aan sy wonderwerke te vergryp.

Bekyk die volgende twee aanhalings:
"Thou has saved us by shedding thy eternal blood."
"Have they sacrificed thee? Do they say that thou has died for them? He is not dead! He lives for ever! He is alive more than they, for he is the mystic one of sacrifice. He is their Lord, living and young for ever!"

Bogenoemde twee aanhalings kon gepaste verwysings wees na die dood en opstanding van Jesus. Die plaasvervangende funksie van sy dood word veral in die eerste aanhaling baie mooi onderstreep. Maar daar is 'n diskrepansie: nie een van die aanhalings is van toepassing op Jesus nie. Die eerste verwys na die Persiese held Mitras, die tweede na die Egiptiese god Osiris.

Dit onderstreep net die feite: die simboliek wat die kerk om die lewe en sterwe van Jesus geweef het, is nie oorspronklik nie, maar leengoed uit ander godsdienste. Die Osiris-aanhaling vertel van godsdienstige oortuigings wat 4000 jaar ouer as die Christelike godsdiens is!

Tereg kom Campbell tot die gevolgtrekking dat –
"...the myth of the dead and resurrected god whose being is the life-pulse of the universe has been known to the pagans millenniums before the crucifixion of Christ."

Gooi mens hiermee die spreekwoordelike jakkals in die hoenderhok? Plaas hierdie aannames die hele ruggraat van die Christelike geloof op die spel?

Slotgedagtes

Wie die Bybel en Christelike simbole letterlik wil lees, sal enduit verdedigend moet optree. Die kernmotiewe waarvan die Christelike godsdiens hom bedien, kom in alle groot godsdienste voor. Mense het deur die eeue heen hulle prentjies van God en hulle idees van hoe die mens met God versoen kan raak, in verhale uitgedruk. Maar die Christendom het hierdie verhale gaan verletterlik en boonop vaste dogmas rondom hulle sienings van God geweef. Dit is waarvoor baie hedendaagse mense vandag sê: "Nee dankie!"

Persoonlike pleidooi van die skrywer:

Terug na die mitologie! (Was die outeurs van die Bybel nie maar net uitstekende beoefenaars van die verhaalkuns nie?)

Die doel van my navorsing was nooit om godsdiens te na te kom nie, maar bloot om die taal of idioom waarin die Bybel geskryf is meer verstaanbaar te maak. Die Bybel buite die mitologiese konteks waarin dit geskryf is, maak eenvoudig nie sin nie! En omgekeerd: as ons die mitologiese inhoud weer na waarde ag, kan ons waarde toevoeg tot 'n dieper insig in die unieke bundel verhale.

As my benadering ontstellend is, vra ek onvoorwaardelik om verskoning. Tog hoop ek dat dit ook die weg oopmaak tot 'n dieper verstaan van die God van die Bybel en die Christelike geloof.

Eindelik het ons almal maar net prentjies van God en kan ons die mitologie slegs dank verskuldig wees dat so baie van die prentjies waarmee mense hulle God deur die eeue heen geteken het vandag steeds in verhaalvorm behoue is.

Dr. Ben Barnard

In die outeur se boek, Dit kom van ver af, word daar ook ingegaan op onderwerpe soos:

Lank lewe die storievertellers!

.

Sluit by ons aan

Klik hier om lid te word van die Sentrum vir Eietydse Spiritualiteit. Word per e-pos in kennis gestel en kry afslag op dagkonferensies, kursusse, boeke, DVD's ens.

Dr. Piet Muller: Die Evangelie van Thomas

Die Evangelie van Thomas - met verklarende aantekeninge

Dr. Piet Muller se groot werk, Die Evangelie van Thomas – met verklarende aantekeninge nou op SES in PDF formaat (1.3 MB) of Kindle weergawe (0.5 MB).

Die Dans met God

Die Dans met God

Boek:  Die Dans met God (2015) deur Dr. Abel Pienaar. Die eens onaantasbare dogmas wat aan ons as die absolute waarheid voorgehou was, word nou al hoe meer bevraagteken. Dit beteken egter nie dat wanneer iemand nuut dink oor God en geloof, so 'n persoon nie ook spiritueel is nie. Die teendeel is eerder waar. Die boek is beskikbaar in boekwinkels (R189) en kan ook bestel word by Naledi Uitgewers.

DVD: Saam op soek na God

Saam op soek na God

Gewone mense en bekendes word gevra om oor hulle oortuigings en geloof te praat. Vrae soos: Wie is God vir jou?
Het jy enige bewyse van God se bestaan? Ons het gelowiges tot ateïste, new agers tot wikka hekse gaan vra. Die DVD kos R130 maar vir Sentrum (SES) lede net R110.

Boek: Hier staan ek...

Duisende Afrikaanse mense voel verwyderd van fundamentalistiese sienings van Christenskap en verlaat die tradisionele kerke in hul hordes. Hulle voel dikwels skuldig en alleen en is onder die indruk dat daar iets met hulle fout is. Hulle soek nuwe Afrikaanse gespreksgenote en gemeenskappe waarin hulle hul nuwe spiritualiteit kan uitdruk. Hierdie boek is die resultaat van sodanige gesprekke. Beskikbaar by Griffel of bestel direk by Boekblik.

Jesus van Nasaret

Jesus van Nasaret

Boek:  Jesus van Nasaret (2009) deur Prof. Sakkie Spangenberg. "In Jesus van Nasaret is Spangenberg op sy beste. Hy skryf oor die feilbaarheid van die Skrif en verduidelik uit 'n suiwer historiese oogpunt hoe Israel ontstaan en wie Jesus was." Beskikbaar by Kalahari, Exclusive Books, Protea Boekwinkel, of by die skrywer.

Stuur vir ons 'n brief

Ons stel belang in jou reaksie en kommentaar op enige gegewe artikel en jou denke rondom die soeke na eietydse spiritualiteit. Besoek asb. hierdie bladsy vir meer inligting.

.

Kopiéreg © spiritualiteit.co.za

.